लेखक : मोहन केसी
(प्राविधिक क्षेत्रका विश्लेषक तथा अभियन्ता)

पटक–पटक प्राविधिक क्षेत्रमा स्वयं क्रियाशील रहँदै आएको र यही क्षेत्रको लामो अनुभवका आधारमा मैले निरन्तर एउटा विषय उठाउँदै आएको छु—नेपालको समृद्धि र विकासको यात्रा तबसम्म पूर्ण हुन सक्दैन, जबसम्म देशको प्राविधिक जनशक्तिलाई विकासको केन्द्रमा राखेर उनीहरूको ज्ञान, अनुभव र मार्गदर्शनका आधारमा नीति तथा योजना निर्माण गरिँदैन।

कुनै पनि देशलाई कुन दिशामा अघि बढाउने, कस्तो पूर्वाधार निर्माण गर्ने, प्राकृतिक स्रोतको कसरी उपयोग गर्ने र विकासलाई कसरी दिगो बनाउने भन्ने विषय प्राविधिक ज्ञान र वैज्ञानिक अध्ययनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ। त्यसैले विकासका दीर्घकालीन योजना निर्माणमा इन्जिनियर, वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता तथा विषयविज्ञहरूको भूमिका निर्णायक हुनुपर्छ। तर नेपालमा अझै पनि कतिपय महत्वपूर्ण विकास आयोजना र नीतिगत निर्णयहरू पर्याप्त प्राविधिक अध्ययन, अनुसन्धान र विज्ञताको उपयोगभन्दा प्रशासनिक तथा राजनीतिक प्राथमिकताका आधारमा अघि बढ्ने गरेको देखिन्छ। यस्तो प्रवृत्तिले विकासलाई दिगो बनाउनुको सट्टा जोखिम, लागत वृद्धि र दीर्घकालीन समस्या निम्त्याउन सक्छ।

वास्तवमा समृद्धि केवल बजेट खर्च गरेर वा ठूला संरचना निर्माण गरेर हासिल हुने विषय होइन। समृद्धि भनेको सही योजना, वैज्ञानिक सोच, प्रविधिको प्रयोग, प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग र भविष्यका सम्भावित जोखिमको पूर्वानुमानसहितको विकास हो। विश्वका विकसित राष्ट्रहरूको अनुभव हेर्दा पनि यही तथ्य स्पष्ट हुन्छ। सिंगापुर र स्विजरल्याण्डजस्ता मुलुकहरू केवल प्राकृतिक स्रोतका कारण समृद्ध भएका होइनन्। उनीहरूले दक्ष प्राविधिक, वैज्ञानिक र विषयविज्ञहरूको क्षमता पहिचान गरे, उनीहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा काम गर्ने वातावरण दिए र अनुसन्धान तथा प्रमाणमा आधारित नीतिलाई राज्यको प्राथमिकतामा राखे।

नेपालले पनि यही बाटो अवलम्बन गर्न आवश्यक छ। सरकारले देशभित्र उपलब्ध प्राविधिक जनशक्तिको क्षमता, अनुभव र सोचलाई राजनीतिक वा प्रशासनिक हस्तक्षेपबाट मुक्त राख्दै राष्ट्रिय हितमा प्रयोग गर्न सक्ने हो भने नेपालको विकास यात्राले अपेक्षाकृत छोटो समयमा ठूलो फड्को मार्न सक्छ।

दिपक ज्ञवाली : जलस्रोत र अर्थराजनीतिक रणनीतिका मार्गदर्शक

नेपालको इन्जिनियरिङ तथा जलस्रोत क्षेत्रमा लामो समयदेखि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आउनुभएका पूर्व जलस्रोत मन्त्री, प्रख्यात अर्थविद् तथा जलस्रोतविद् दिपक ज्ञवाली हाम्रा लागि प्रेरणाका स्रोत हुनुहुन्छ। नेपालको जलस्रोत, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, यसको बहुआयामिक उपयोग तथा वातावरणमैत्री विकासका विषयमा उहाँले निरन्तर अध्ययन, अनुसन्धान र बहस गर्दै आउनुभएको छ। उहाँको ज्ञान र अनुभव केवल जलस्रोतको प्राविधिक पक्षमा मात्र सीमित छैनस प्राकृतिक स्रोत, अर्थतन्त्र, वातावरण र राष्ट्रिय हितबीचको सम्बन्धलाई समग्रतामा बुझ्ने दृष्टिकोण उहाँको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

नेपालको दीर्घकालीन विकासको ‘म्याप’ तयार गर्दा दिपक ज्ञवालीजस्ता अनुभवी र दूरदर्शी विज्ञहरूको ज्ञान, सोच र सुझावलाई राज्यले नीतिगत तहमा प्राथमिकताका साथ उपयोग गर्नुपर्छ। नेपालको जलस्रोतलाई कसरी राष्ट्रिय हितमा उपयोग गर्ने, वातावरणीय सन्तुलन कसरी कायम राख्ने र प्राकृतिक स्रोतलाई दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धिसँग कसरी जोड्ने भन्ने विषयमा यस्ता विज्ञहरूको अनुभव राज्यका लागि महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो।

श्री राम श्रेष्ठ : सुरुङमार्ग र हाइड्रो इनर्जीका व्यावहारिक अनुसन्धानकर्ता

जलविद्युत् र सुरुङ निर्माणको क्षेत्रमा सानो आधारबाट काम सुरु गरेर उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्नुभएका इन्जिनियर श्री राम श्रेष्ठ नेपालको प्राविधिक क्षमताको सम्भावनालाई व्यवहारमै प्रमाणित गर्ने उदाहरण हुनुहुन्छ। नेपालजस्तो जटिल भूगोल भएको देशमा सुरुङ निर्माण आफैंमा चुनौतीपूर्ण काम हो। कठिन भू–बनोट, भौगर्भिक जोखिम र प्राकृतिक अवस्थाबीच स्वदेशी ज्ञान, सीप र प्रविधिको प्रयोग गर्दै उहाँले गर्नुभएको अध्ययन तथा कामले नेपाली प्राविधिकहरूमा रहेको सम्भावनालाई उजागर गरेको छ।

भदौ १० गते रसुवा, नुवाकोट, त्रिशूली तथा भोटेकोशी क्षेत्रमा भएका अप्रत्याशित प्राकृतिक विपद्का घटनाहरूलाई फर्केर हेर्दा पनि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—हामीले विज्ञहरूको अध्ययन र चेतावनीलाई पर्याप्त गम्भीरतापूर्वक लिएका छौँ । सम्भावित जोखिमको पूर्वानुमान, भूगर्भीय अध्ययन र प्राकृतिक विपद्को जोखिम मूल्यांकनमा विज्ञहरूको अनुसन्धानलाई राज्यले प्राथमिकताका साथ ग्रहण गर्ने र उनीहरूलाई आवश्यक स्वायत्तता तथा स्रोतसाधन उपलब्ध गराउने हो भने मानवीय तथा भौतिक क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। विपद् आएपछि उद्धार र राहतमा ठूलो स्रोत खर्च गर्नुको सट्टा विपद् आउनुअघि जोखिम पहिचान र न्यूनीकरणमा लगानी गर्नु वैज्ञानिक र दूरदर्शी राज्यको परिचय हो।

सागर ढकाल : नवप्रवर्तन र युवा प्राविधिक क्षमताका प्रतीक

नेपालको इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा नयाँ ऊर्जा, नवप्रवर्तनशील सोच र प्राविधिक सुशासनको अवधारणासहित अगाडि बढिरहेका सागर ढकालजस्ता युवा इन्जिनियरहरूले देशको भविष्यप्रति ठूलो आशा जगाएका छन्। युवा प्राविधिकहरू केवल आफ्नो पेशागत जिम्मेवारीमा सीमित नरही प्रविधिलाई सामाजिक रूपान्तरण र राष्ट्रिय हितसँग जोड्ने प्रयासमा छन्। नयाँ पुस्तासँग रहेको प्रविधिको ज्ञान, सिर्जनशीलता र परिवर्तनप्रतिको उत्साहलाई राज्यले सही ढंगले उपयोग गर्न सक्ने हो भने विकासका परम्परागत ढाँचामा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ।

आजको विश्वमा नवप्रवर्तन नै आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण आधार बनिरहेको छ। डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन, हरित प्रविधि र स्मार्ट पूर्वाधारजस्ता क्षेत्रमा युवाको क्षमता उपयोग नगरी नेपालले प्रतिस्पर्धात्मक विकास हासिल गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले राज्यले यस्ता क्षमतावान् युवाहरूको जोस, ज्ञान र प्राविधिक दृष्टिकोणलाई राष्ट्रिय विकासको मूलधारमा ल्याउने नीति बनाउन आवश्यक छ।

अनुसन्धानमा आधारित विकास नै अबको आवश्यकता

नेपालमा अब परम्परागत वा सतही अध्ययनका आधारमा विकास आयोजना सञ्चालन गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। ठूला पूर्वाधार निर्माण गर्नुअघि पर्याप्त प्राविधिक अध्ययन, भौगर्भिक अनुसन्धान, वातावरणीय प्रभावको मूल्यांकन, आर्थिक सम्भाव्यता तथा भविष्यमा आउन सक्ने जोखिमको वैज्ञानिक विश्लेषण अनिवार्य गरिनुपर्छ। आयोजना निर्माणका क्रममा प्राविधिक विज्ञको सुझावलाई केवल औपचारिकताका रूपमा लिने होइन, त्यसलाई निर्णय प्रक्रियाकै आधार बनाउनुपर्छ।

कुनै आयोजना राजनीतिक रूपमा लोकप्रिय हुन सक्छ, तर त्यो प्राविधिक रूपमा उपयुक्त नहुन सक्छ। त्यस्तै, तत्काल देखिने लाभका लागि गरिएको निर्णयले भविष्यमा ठूलो आर्थिक वा वातावरणीय क्षति निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले विकासको प्राथमिकता राजनीतिक सुविधा होइन, वैज्ञानिक तथ्य र राष्ट्रिय आवश्यकता हुनुपर्छ।

यसका लागि प्राविधिकहरूलाई प्रशासनिक र राजनीतिक दबाबबाट मुक्त भएर काम गर्ने वातावरण आवश्यक छ। विज्ञले दिएको सुझाव मन नपरेकै कारण त्यसलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ। प्राविधिक स्वायत्तता भनेको सरकारभन्दा माथि विज्ञलाई राख्नु होइन। यसको अर्थ हो—राज्यले निर्णय गर्दा विज्ञको ज्ञान, अनुसन्धान र तथ्यलाई उचित सम्मान दिनु।

प्राविधिक नेतृत्वबिना समृद्धिको यात्रा अधुरो

नेपालमा दक्ष, राष्ट्रप्रेमी र क्षमतावान् प्राविधिकहरूको कुनै कमी छैन। दिपक ज्ञवाली, श्री राम श्रेष्ठ र सागर ढकालजस्ता व्यक्तित्वहरू त्यसका उदाहरण मात्र हुन्। देशका विभिन्न क्षेत्रमा यस्ता थुप्रै इन्जिनियर, वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता र विषयविज्ञहरू काम गरिरहेका छन्, जसको ज्ञान र अनुभवलाई राज्यले अझ प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्छ।

हामीले अब ‘को कुन राजनीतिक दलसँग नजिक छ’ भन्ने प्रश्नभन्दा ‘को कुन क्षेत्रमा विज्ञ छ र उसको ज्ञानलाई देशको हितमा कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ’ भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विकासको योजना बनाउँदा विज्ञ खोज्ने, अध्ययन गराउने र त्यसपछि निर्णय गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। राजनीतिक नेतृत्वले दिशा निर्धारण गर्न सक्छ, तर त्यो दिशालाई व्यवहारमा उतार्ने प्राविधिक संरचना, वैज्ञानिक अध्ययन र विज्ञताको भूमिका निर्णायक हुन्छ।

नेपालको विकासलाई अब भाषण, नारामुखी योजना र अल्पकालीन लोकप्रियताभन्दा माथि उठाउन आवश्यक छ। देशको भूगोल, प्राकृतिक स्रोत, जोखिम, जनशक्ति र प्रविधिको वस्तुगत विश्लेषण गरेर दीर्घकालीन विकासको स्पष्ट मार्गचित्र तयार गर्नुपर्छ। त्यसका लागि राज्यले देशका प्राविधिक तथा वैज्ञानिक जनशक्तिलाई विश्वास गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई जिम्मेवारी दिनुपर्छ। अनुसन्धान गर्न पर्याप्त स्रोत दिनुपर्छ। उनीहरूको निष्कर्षलाई नीतिमा समेट्नुपर्छ र आवश्यक पर्दा गलत निर्णयविरुद्ध बोल्ने स्वतन्त्रता पनि दिनुपर्छ।

अन्त्यमा,

समृद्ध नेपाल निर्माणका लागि हामीसँग स्रोत छ, जनशक्ति छ र सम्भावना पनि प्रशस्त छ। आवश्यकता केवल त्यसलाई सही दिशामा परिचालन गर्ने हो। नेपालमा दिपक ज्ञवाली, श्री राम श्रेष्ठ र सागर ढकालजस्ता दक्ष, राष्ट्रप्रेमी र क्षमतावान् प्राविधिकहरूको कमी छैन। यस्ता तमाम प्राविधिक तथा विषयविज्ञहरूलाई अगाडि सारेर उनीहरूको सल्लाह, सुझाव, अनुसन्धान र मार्गदर्शनका आधारमा विकासको बाटो तय गर्न नेपाल सरकारसँग जोडदार आग्रह गर्नुपर्छ।

अबको नेपालले विज्ञतालाई सम्मान गर्नुपर्छ। अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। प्राविधिकलाई निर्णय प्रक्रियाको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। राजनीतिक नेतृत्व र प्रशासनिक संयन्त्रले प्राविधिक ज्ञानलाई आफ्नो प्रतिस्पर्धी होइन, विकासको सहयात्रीका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। किनकि प्राविधिकको सम्मान, वैज्ञानिक अनुसन्धानको कदर र विज्ञतामा आधारित प्राविधिक नेतृत्व नै समृद्ध नेपाल निर्माणको वास्तविक आधार हो।